Bu yazıda, Tim Field'ın zorbalıkla (bullying) ilgili sözlerinden bir kısmını çevireceğim. (Not: Daha önceki yazılarımda yaptığım gibi, burada da zorbalığı, psikolojik şiddet, yıldırma anlamında kullanıyorum. Bunlar İngilizcedeki bullying veya mobbing terimlerinin karşılığıdır.)
"Bütün organizasyonlarda seri bir zorba vardır. Bir kişinin bölücü ve yararsız davranışının bütün organizasyona bir kanser gibi yayılması beni her zaman şaşırtmıştır."
Tim Field, seri zorba tabirini, zorbalığı bir alışkanlık haline getiren insanlar için kullanıyor. Zorbalık da sigara, alkol ve diğer zararlı maddeler gibi bağımlılık yapan bir şey. Bir kere, bir kişi kendi yetersizliklerini zorbalık yaparak gizlemeye başladı mı, bu o kişide zaman içinde bir bağımlılık haline geliyor.
Niçin böyle oluyor acaba? Niçin psikolojik şiddet bir bağımlılık oluşturuyor? Biraz daha genelleştirerek düşünelim, niçin herhangi bir şey bağımlılığa sebep oluyor? O kadar çok şey bağımlılık haline gelebiliyor ki... Yalnızca, alkol, sigara veya uyuşturucu değil bağımlılık yaratan malzemeler.
Belki kolay yoldan insanların sıkıntılarını hafifletmesi, onlara zevk vermesi, onların kendilerini daha değerli hissetmelerini sağlaması gibi menfaatler sunması bağımlılık yapan şeylerin ortak özelliğidir. Seri zorbalar, zorbalığın bağımlısı olmuştur. Psikolojide bu tip davranışlara, kompulzif obsesif (compulsive obsessive) davranış deniyor. Türkçeye düzgün çevirememiş olabilirim, anlamı, zorunlu saplantı davranışları gibi ifade edilebilir.
Tim Field'ın zorbalıkla ilgili sözlerine devam ediyorum:
"Bir tecavüz mağdurunun, tek başına suçluyu teşhis etmesi, izini bulması, takip etmesi, bulması, yakalaması, dava açması, mahkum etmesi ve cezalandırması beklenemez. Zorbalığın hedefleri bütün bunları kendi başlarına yaparlarken, otoriteyi temsil eden kişiler sürekli olarak sorumluluktan kaçınırlar."
"Seri zorbalar, benim tahminime göre toplumun 1/30'unu oluştururlar ve toplumun refahı, organizasyonların etkililiği, işletmelerin karlılığına yönelik en önemli tehdit
Cumartesi, Ocak 28, 2006
Zorbalikla (Bullying) Ilgili Tim Fieldin Sozleri
Cuma, Ocak 27, 2006
Psikolojik Yıldırmanin Sağlığa Etkileri
Bullyonline sitesinden yaptığım özet çevirilere devam edeceğim. Psikolojik yıldırmanın sağlığa etkileriyle ilgili oldukça detaylı ve kapsamlı bir makale bullyonline sitesinde yayınlanmış.
Tim Field, bullyonline sitesinin kurucusu (maalesef birkaç hafta önce kanserden vefat etti), zorbalığı (bullying veya mobbing) iş yerindeki stresin en önemli, ancak en az tanınan sebebi olarak görüyor. Stres, genellikle çalışanların fazla iş yükünün altından kalkamamasından değil, yetersiz ve zorbalık uygulayan yöneticilerin anlamsız taleplerinden kyanaklanıyor.
Stres iki tipe ayrılır: pozitif ve negatif. Pozitif stres, yeterli ve olgun bir liderliğin sonucunda, herkesin birbirine değer verdiği ve desteklediği bir ortamda oluşur. İnsanlar birbirleriyle tatlı bir rekabet içindedir ve birbirlerini örnek alarak, daha yüksek bir performans gösterirler. Negatif stres, zorbalık ikliminin bir sonucudur. Bu ortamda, tehdit, zor kullanma ve korku, var olmayan yönetim becerilerinin yerini alır. Çalışanlar, yetersiz yönetimi telafi edebilmek için iki misli daha çok çalışmanın karşılığında, normalin yarısı oranda çıktı üretebilirler. Negatif stres, kişinin hayat kalitesini düşürür ve sağlığına zarar verir.
Stres, vücudun bağışıklık (immune) sistemini zayıflatır.
Semptomlar
Bunların dışında, araştırmalara göre, stres, diyabet, astım, alerji, kronik fatigue sendromu ve bazı kanser formlarına da sebep oluyor. Biologist dergisindeki bir makaleye (T cells divide and rule in Gulf War syndrome (and asthma, TB, cancer, ME), Jenny Bryan, Immunology section in The Biologist, (1997) 44 (5)) göre bağışıklık sistemindeki zayıflama pek çok bozuklukla ilişkilidir.
Zorbalığın sonucunda hedef kişinin yaşadığı travmatik etki, pek çok zaman hedef kişilerin niçin kendilerine yapılanları ve kimin sorumlu olduğunu açıkça ifade edemediklerini de açıklar. Hedef kişi yüksek travmanın etkisiyle, olaydan sonra bir yıldan uzun süre yaşadıklarını ifade edemeyebilir.
Önemli bir sorun da, pek çok sağlık personelinin bu tür psikiyatrik zararları teşhis edememesinden kaynaklanır. Yanlış teşhisin sonucunda, hedef kişiyle ilgili şizofreni, paranoya, iş korkusu, okul korkusu, kişilik bozukluğu tanısı konulabilir.
Zorbalığın sonucunda hedef kişide, güçlü korku, utanma, şaşkınlık ve suç duyguları oluşabilir. Bu hisler, zorbalar tarafından, hedef kişinin sessiz tutulması için kullanılır. Bütün tacizciler (çocuk tacizcileri dahil) hedeflerini bu şekilde sustururlar. Bullyonline sitesinde taciz hedeflerinin niçin tacizi bildiremediklerini açıklayan bir makale daha bulunuyor.
İş arkadaşları, pek çok zaman, hedef kişiye olan desteklerini bırakır ve zorbalığa katılır. Bu psikiyatrik zararın seviyesini ve stresi artırır.
Çarşamba, Ocak 25, 2006
Mobbinge Karşı Savunma
Mobbinge karşı savunma yapmaya yönelik sözleri bullyonline sitesinden özetleyerek yazmaya çalışacağım.
Zorbaya (bully veya mobbing yapan kişi) karşı en etkili sözlerden biri, taciz edici davranıştan sonra, sert bir şekilde "Orada durun. Çizgiyi geçtiniz ve benimle ne siz ne de bir başkası bu şekilde konuşabilir." demektir.
Zorbalar aşırı kincidirler ve hasetlerini yıllarca sürdürebilirler. Bunlara yönelik Amerika veya Kuzey Avrupa ülkeleri gibi gelişmiş ülkelerde, hukuki yollardan hak aramak mümkün olurdu. Bu durumda, kendilerini hukuki mücadeleyle tehdit etmek, muhtemelen zarar verici davranışlarını engellemek için yararlı olurdu. Ama ne yazık ki, bizim hukuk sistemimizin bu seviyeye ulaşması için, bir süre daha beklememiz gerekiyor.
Sitedeki en önemli tavsiyelerden biri, zorbaya karşı mücadele ederken, gündelik hayatınızda sürdürdüğünüzden farklı bir nezaket (etiquette) izlemek gerektiği. Haklılığınızı savunmak için uygulayacağınız nezaket kuralları, sosyal hayatınızda uyguladığınız nezaket olmamalı. Bunun yerine hukuki bir nezaket (legal etiquette) izlemelisiniz. Yani duygularınıza girmeden, karşı tarafa empati duymadan savunma yapmalısınız.
Zorba kişiyi davranışlarından dolayı sorumlu tuttuğunuzda, size karşı bir dizi karşı iddiada bulunacaktır. Bu durumda şu tipte sözler söylemek faydalı:
"Bu dayanaksız suçlamaların anlamsız doğası, davranışlarından sorumlu tutulduktan sonra sorumluluktan kaçınmak için misillemede bulunan zorbaların tipik bir özelliğidir."
"Bu zorbaların, sorumluluktan kaçınmak için uyguladıkları bir dezenformasyon tipidir."
"Bu dayanaksız suçlama yanlış ve dolayısıyla kötü niyetli ve kincidir. Yanlış ve kötü niyetli dayanaksız suçlamalarda bulunmak ciddi bir disiplin kusurudur."
Bilimsel olarak, kişilik bozukluğuna veya psikopat kişiliğe sahip kişilerin belirleyici özelliği, davranışlarından sorumlu tutulduklarında, kendilerini açığa çıkaran kişiyi, kendi sahip oldukları kişilik bozukluğuyla suçlamaktır. Dolayısıyla böyle bir durumla karşılaşıldığında, bu gerçeği ifade etmeli ve eklemeli: "Kendi kişilik bozukluğunuzu benim üzerime yansıtmayınız. Bu zorbalar tarafından kullanılan bir taktiktir. Dolayısıyla bunu yapmakla, aslında kendi kişilik bozukluğunuzu itiraf etmiş oluyorsunuz."
Sözlerinizde "kurban" dili kullanmayınız. "Hastalık" yerine "sağlık problemi", "İşimi yapamadım" yerine "taciz eden kişi görevlerimi tamamlamama engel oldu", "öfke" yerine "heyecan", "kurban" yerine "hedef" gibi kelimeler kullanmalısınız. "Kurban" kelimesi zorbaların ve destekçilerin, savunucuların ve inkarcıların, başka insanların "kurban olmak"la ilgili önyargılarını ve algılarını uyandırmalarına sebep olacaktır.
Zorba size bağırdığında, özellikle başkalarının yanında, kendinizi savunmak için, sakince "Görüşlerinizi bizimle paylaştığınız için teşekkür ederiz." deyiniz ve nazikçe ekleyin: "Lütfen bunu tekrarlayabilir misiniz?"
Yalnız bu şekilde bir söz düellosuna girmek, hazır cevap insanlar için sanırım daha uygun. Benim gibi pek çok kişi, sözlü çatışmalarda, böyle zamanlarda hızlı cevaplar veremez. Bu durumda, risk almamakta fayda var. Yoksa, kendinizi yeni bir duygusal saldırıya maruz bırakabilirsiniz.
Mobbingle mücadele ederken, özellikle yönetimle görüşürken, detaylara girmekten kaçınınız. Detaylara girmek, insanların size karşı dönmelerine sebep olur. Yasal, finansal ve anlaşmaya dayalı noktalara odaklanın. Yazı yazarken, duygu, şok, korku, intikam, kızgınlık, sansasyonellik, rica, yalvarma, keskinlik, sızlanma, ağlama, kendini hor görme, özür gibi şeylerden kaçınınız. Ayrıca ünlem, soru işareti, gereksiz büyük harfler ve vurgulamalar, renkli yazılar gibi okuyucuyu rahatsız eden formatlamalardan kaçınınız. Bu gibi davranışlar, okuyucu üzerinde ters etki oluşturacaktır. Kuşku uyandıracak ve söylediklerinizin doğruluğuna güvenmemelerine sebep olacaktır.
Abartılı, boş, literatüre atıf yapan, herkesin bildiği sözlerle dolu veya telaşa verici bir dil kullanmayın. %100 yerinde olmayan hiçbir şeyi yazmayın. Daha az kelimeyle anlatabilmek varken, daha çoğunu kullanmayın ve totolojiye (kendini tekrarlama) girmeyin. İtiraf türündeki sözleri silin. Kendinizi küçültmeyin. Mümkün olduğunca kısa, öz ve profesyonel kalın.
Tercihen bir sayfayı, azami iki sayfayı geçmeyin. Yazdıklarınızın sesli ve kamuya açık bir yerde okunması durumunda, nasıl algılanacağını düşünün. İki sayfadan uzun mektuplar okunmayacaklardır. Eğer dahil etmeniz gereken rapor, tablo gibi detaylar varsa, bunları ekler kısmına koyun, böylece okunması ertelenebilsin. Yazılı iletişimi, mümkün olduğunca kısa tutun.
Mobbingin hedefi, kendi iddialarını destekleyecek çok sayıda bilgiye sahiptir. Ancak dinleyen kişilerin, bunların tümünü değerlendirmeye vakti yoktur. Kuşkuyla karşılaşan hedef daha fazla detaylara girerek, kanıt sunma eğilimindedir. Ancak dinleyen kişi, bu tip bir kişisel bilgi bombardımanıyla karşılaştığında bariyer koymak ister. Ne kadar çok detay olursa, o kadar çok kuşku ve inkar olur. Ne kadar çok kuşku olursa, hedef o kadar çok detay sunmak ister. Bu bir kısır döngüdür. Bu yüzden iletişimi mümkün olduğunca kısa ve öz tutun. Aksi taktirde güvenilirliğinizi yitirirsiniz.
Zorba kasıtlı olarak, diğer kişilerin hedefle çatışma içine girmesi için uğraşır. Böylece dikkatlerin kendi üzerinden dağılmasını ve kendisiyle ilgili olumsuz bilgilerin birikmesini önlemeyi amaçlar.
Önemli sorunlardan biri, zorbayla ilgili daha fazla bilgi toplamaktır. Zorbanın geçmişinde de benzer sorunlar ortaya çıkmıştır. Fakat bunları siz bilmiyorsunuzdur. Bir iki yıllık bir çerçevede, her şey sadece sizinle ilgiliymiş gibi görünür. Ama 10 yıllık bir çerçevede olayları görebilseydiniz, odak noktasında siz değil, zorba kişi görünürdü. Sizin yaşadığınız tacizler, buz dağının sadece görünür kısmıdır. Çoğu durumda, suyun altında zorbanın davranışlarını açıklayan çok sayıda bilmediğiniz sorun vardır. Siz sadece zorbanın giderek artan paranoyasının saklandığı kavanozu açan kişisinizdir.
Mümkün olduğunca derinleri deşmeye ve zorbayla ilgili bilgi bulmaya çalışın. Sosyal nezaket açısından bu iyi bir davranış değildir. Ama burada hukuki nezaket geçerlidir. Zorbanın geçmişinde çok sayıda suç veya ahlak dışı davranış bulunur.
Ancak burada da bir problem var. Zorba kendisiyle ilgili bilgi sızdırmamaya özel dikkat gösteriyordur. Geçmişinde pek çok karanlık nokta olduğundan ve zorbalık konusunda tecrübeli olduğundan dolayı, bilgi saklamayı iyi biliyordur.
Bütün bu yöntemler bir yana, bence dua etmek ve Allah'a güvenmek her şeyden daha önemli. Çünkü bu yöntemler kişiye, kendisini savunması için araçlar sunmakla birlikte, zorbalığa uğrayan kişinin en önemli sıkıntılarından biri ruhsal olarak kendisini rahatlatabilmesidir. Aksi durumda kendisini savunması bile oldukça güç olacaktır.
Salı, Ocak 24, 2006
Mobbing - Duygusal Yıldırma
Dün akşam internette araştırma yaparken yeni bir kavramla karşılaştım: mobbing. Türkçeye belki duygusal yıldırma veya taciz diye çevrilebilir. Anlamı, iş ortamında sahip olduğu güce dayanan bir kişinin, başka bir kişiyi çeşitli duygusal manipülasyon yöntemleriyle yıldırması anlamına geliyor. Çok önemli bir kavram. Bu olay, hepimizin orta okuldan beri bildiği bir şey olmakla birlikte, buna bir isim verilmesini ve bu konunun detaylı olarak incelenmesini çok faydalı buluyorum.
Çünkü yıldırmaya maruz kalan kişinin, kendi haklılığını ikna etmesi son derece güç. Ancak çeşitli manipülasyon teknikleri kullanan kişinin davranışlarını iyice anlamakla, mağdur kişi, kendi haklılığını ispatlayabilir.
Bu konuda birkaç tane siteyi dolaştım: Wikipedia'daki mobbing makalesi, mobbingin anlamını tanımlıyor. Leymann adlı bir bilim adamının sitesi var: http://www.leymann.se/ Leymann kendisi, 1990'lı yıllarda mobbing terimini ilk ortaya atan ve bu konuda detaylı araştırmalar yapan bir kişi. Büyük bir ahlaki ve bilimsel sorumluluğa sahip olduğundan daha 1996 yılında web sitesinde yaptığı araştırmaların önemli bir kısmını webde herkesin erişimine açmış. http://www.bullyonline.org/ sitesi de çok detaylı bilgiler sunuyor. Şu sorulara yanıtlar veriyor:
Bullying kelimesini zorbalık olarak, bully kelimesini de zorba olarak çevirdim. Biraz Türkçede unuttuğumuz bir kelime. Zorbalığın sanki sadece geçmiş zamanda veya sadece mafya gibi yasadışı ortamlarda olduğunu düşünüyoruz. Halbuki gerçekte zorbalık gündelik hayatta kendi aramızda çok sık gerçekleşebiliyor. Manipülasyon teknikleri uygulamak, uzun süreye yayılmış düşük gerilimli çatışmalar yürütmek, arkadan konuşmak, küçük düşürmelek, hedef kişinin yaptığı işe yönelik haksız suçlamalarda bulunmak, hedef kişiyi otoriteye isyan etmekle veya uyumsuzlukla suçlamak, hedef kişinin itibarını zedelemek, üçüncü kişilerden bilgi saklamak ve insanlara yanlış bilgi vermek gibi çok sayıda davranışla, "zorbalık" yapılıyor.
Önemli noktalardan biri de şu: Mobbing, uzun süreye yayılan, yıldırma taktiğidir. Uzun süreye yayıldığı için, insanlar açık bir şekilde büyük bir haksızlık yapıldığını göremiyorlar. Ayrıca mağdur kişi, gerilim ve stres içinde uzun süre kaldığı için, zaman içinde duygusal dengesini kısmen yitiriyor. Bazı durumlarda, mobbingin sonucunda, mağdur zihinsel rahatsızlık geçirebiliyormuş. Dolayısıyla, henüz bu safhaya gelmediyseniz bile, size yapılan haksızlığın aslında adli suçlar kadar tehlikeli ve zararlı bir suç olduğunun farkında olmalı ve önlem almakta acele etmelisiniz.
İnsanlar, iş ortamındaki meslektaşlarınız niçin size yardım etmiyor? Bu soruya bullyonline sitesinde çok sayıda cevap verilmiş. Ben burada bunlardan birkaçını Türkçeye çevirerek derliyorum.
Yine bullyonline sitesinde, zorba kişilerin niçin özellikle hedef kişiyi seçtiklerine yönelik çeşitli cevaplar var:
Özellikle kişisel ilişkiler ve yeteneklere yönelik kıskançlık mobbingin önemli sebeplerinden biridir.
Uçak kazalarıyla ilgili yapılan araştırmalar, pek çok uçak kazasının otoriter özellikteki kaptanların çevrelerinde kendilerine itiraz etmeyen bir sürü oluşturmasından kaynaklandığını gösteriyor. Kaptanın yardımcıları, kaptanın kurallara uymayan davranışlarına karşı çıkamadıklarından, büyük kazaların olduğu gözlemlenmiş. Bu kazaların sonucunda, havacılık sektöründe, kaptanlara verilen yetkiler azaltılmış ve pilot eğitimleri daha fazla takım çalışmasına yatkın bir hale getirilmiş.
Statükoyu farkında olmaksızın tehdit eden olaylar, zorba kişileri tetikleyen sebeplerden biridir. Dikkat çekmek, bir emire -bu emirin kuralları ihlal etmesinden dolayı- itaat etmemek, zorbalığa maruz kalan bir iş arkadaşını savunmak gibi davranışlar, zorbanın sizi hedef olarak seçmesine sebep olur.
Mobbingle ilgili yapılan araştırmalar, mağdurların, genellikle zeki, yenilikçi, azimli, dürüst, hoşgörülü, iyimser, idealist kişiler olduğunu gösteriyor. Bu özelliklerdeki insanlar, iş yerindeki zorbanın konumu için tehdit edici olmasından dolayı, hedef oluyorlar.
Bullyonline sitesinde, zorbaların bir hedefi tamamıyla yıldırıp yendikten sonra yeni bir hedef bulduklarını yazıyor. Bunun saplantıya dayalı bir davranış (obsessive compulsive behaviour) olduğunu, eğer kendilerine yeni bir hedef bulmazlarsa, kendi yetersizliklerini yansıtabilecekleri biri olmayacağından yaşayamayacaklarını yazıyor.
Bu sayfada, zorbalara karşı kullanılabilecek sözlerden çeşitli örnekler verilmiş. Yalnız pek çok kişi, stres anında, böyle sözler etmeyi başaramaz. Ben kendi adıma, stres altındayken, hemen hemen hiç konuşamam. Genellikle sessiz kalırım ve haklılığımın, zaman içinde ortaya çıkacağını kendi kendime telkin ederim..
Sitedeki şu cümle çok dikkatimi çekti:
"When responding to specious (plausibly deceptive) criticisms and allegations, under no circumstances be deceived into explaining, justifying, elaborating or apologising - each of these responses accords the criticism or allegation a validity which it does not have. Always put the onus on the bully to provide substantive and quantifiable evidence to justify his or her accusation."
Türkçesi:
"Yanıltıcı (muhtemelen aldatıcı) eleştirilere ve dayanaksız suçlamalara cevap verirken, hiçbir zaman açıklama yapma, davranışınızı meşrulaştırma, özür dileme, iddiaları ele alma gibi bir davranış yapmaya aldanmayın. Bütün bu yanıtlar, dayanaksız suçlamalar bir geçerlilik verecektir ki aslında bunların hiçbir geçerliliği yoktur. Somut, ölçülebilir kanıtlarla iddialarını ispatlama işini, her zaman zorbalık yapan kişinin üzerine yükleyin."
Çok doğru bir öneri. Mobbing yapan kişi, dayanaksız iddialarda bulunduğundan, bu kişiler için yeni suçlamalarda bulunmak oldukça kolaydır. Çünkü suçlamalarının dayanağı olması gerekmez. Halbuki hedef kişinin her bir iddianın yanlışlığını az bir zamanda, stres altında ve yanıltıcı bir çerçeve içine sokulmuş bir tartışmada son derece güçtür. Dolayısıyla, bu şartlar altında, hedef kişinin zorbanın iddialarına cevap yetiştirmeye teşebbüs etmemesi gerekir. Bunun yerine odak noktasını zorbanın kendi iddialarını ispatlamasına getirmeli.
Mobbing yapan kişilerle ilgili benim bir gözlemim de şu şekilde: Mobbing yapan kişi kendisi eksik veya yetersiz insandır. Uzun süreden beri mobbing yaparak yaşamaya alıştığından, öğrenme kabiliyetini uzun süre önce kaybetmiş, bu yüzden mesleki ve sosyal becerileri son derece sınırlıdır. Dolayısıyla, hedef kişi için son derece saçma ve basit görünebilecek iddialar, bu kişinin algı dünyasında, makul görünebilir. Hedef kişiyle, zorba arasında duygusal ve bilişsel zeka açısından ciddi bir fark bulunur. Zorba, hedef kişiye kıskançlık ve kin duygularıyla yaklaşır. Hedef kişi ise, zorbayı kendisi gibi normal zihinsel yeteneklere sahip bir insan olarak algılar. Halbuki, zorba kişi normalin çok altında düşünme ve öğrenme yeteneğine sahip bir insandır.
Kayıtlar
